Trong cuộc sống thường ngày, không khó để bắt gặp những tình huống khiến người chứng kiến hoảng loạn: một người đang chơi thể thao bỗng ngã quỵ, học sinh bất tỉnh ngay trong lớp, hay người thân đột ngột lịm đi trước mắt.

Có trường hợp chỉ sau vài phút đã tử vong. Nhưng cũng có những người được cứu sống nhờ một hành động sơ cứu kịp thời từ người xung quanh.

Vậy điều gì khiến một người đang bình thường lại đột ngột bất tỉnh? Và quan trọng hơn, chúng ta cần làm gì trong những giây phút “vàng” đó?

Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với BS.CK1 Nguyễn Hữu Vịnh – Phó khoa Hồi sức Cấp cứu, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ, để cùng giải đáp những vấn đề quan trọng khi gặp một người đột ngột bất tỉnh.

Ngã quỵ đột ngột có thể đến từ những nguyên nhân nguy hiểm nhất

PV: Thưa bác sĩ, bác sĩ có thể cho biết những nguyên nhân nào khiến một người đang bình thường bỗng ngã quỵ, bất tỉnh?

BS.CKI Nguyễn Hữu Vịnh: Thưa quý độc giả, khi một người đang sinh hoạt bình thường mà đột ngột bất tỉnh thì có rất nhiều nguyên nhân, từ nhẹ đến nguy hiểm.

Việc nhận diện đúng nguyên nhân và xử trí kịp thời có thể giúp ích rất nhiều cho người bệnh.

Nếu sắp xếp theo mức độ nguy hiểm, trước tiên là các nguyên nhân tim mạch. Có thể là rối loạn nhịp tim (nhịp quá nhanh hoặc quá chậm), bệnh lý mạch vành, hoặc các bất thường cấu trúc tim khiến tim không đủ khả năng bơm máu lên não. Nếu không xử trí kịp thời, những trường hợp này có thể đe dọa tính mạng.

Nhóm thứ hai là các nguyên nhân thần kinh như đột quỵ (xuất huyết não hoặc nhồi máu não), động kinh… khiến bệnh nhân đột ngột mất ý thức và té ngã.

Ngoài ra còn có các nguyên nhân do chấn thương, ví dụ té ngã hoặc tai nạn giao thông.

Tiếp theo là nguyên nhân hô hấp, như tắc nghẽn đường thở do dị vật, sặc thức ăn, hoặc các bệnh lý nền như hen phế quản, COPD gây suy hô hấp cấp. Một số trường hợp khác có thể liên quan đến thuyên tắc phổi, đây cũng là nguyên nhân nguy hiểm.

Bên cạnh đó, các rối loạn chuyển hóa như hạ đường huyết, rối loạn điện giải… tuy ít gặp hơn nhưng cũng có thể gây bất tỉnh, thường xảy ra trên nền bệnh lý có sẵn.

Cuối cùng là những nguyên nhân lành tính hơn như phản xạ thần kinh khi đứng lâu, căng thẳng, thiếu ngủ, mệt mỏi hoặc đói kéo dài. Những trường hợp này thường hồi phục nhanh sau khi nghỉ ngơi.

4 phút đầu tiên quyết định sự sống còn của người bệnh

Pv: Khi gặp tình huống khẩn cấp như vậy, người xung quanh cần làm gì để xử trí đúng cách, thưa bác sĩ?

BS.CKI Nguyễn Hữu Vịnh: Khi tiếp cận một người đột ngột bất tỉnh, nguyên tắc là phải nhanh nhưng vẫn đảm bảo an toàn. Nếu trường hợp ngưng tim, chúng ta chỉ có ít ỏi khoảng 4 phút đầu tiên quyết định sự sống còn của người bệnh.

Bước đầu tiên là đảm bảo an toàn hiện trường cho cả người bệnh và người cấp cứu. Ví dụ như tránh nguy cơ điện giật, tai nạn giao thông, khí độc… Nếu môi trường nguy hiểm, cần đưa người bệnh ra khỏi khu vực đó một cách an toàn, tránh làm nặng thêm chấn thương.

Bước tiếp theo là kiểm tra phản ứng của người bệnh: gọi, lay, véo xem có đáp ứng hay không. Nếu không có phản ứng, cần gọi hỗ trợ ngay: gọi người xung quanh hoặc gọi cấp cứu 115, nếu ở miền Tây có thể gọi tổng đài cấp cứu đột quỵ 1800 1115.

Sau đó, kiểm tra đường thở: xem có dị vật gây tắc nghẽn không và khai thông nếu cần.

Tiếp theo, quan sát xem bệnh nhân còn thở hay không.

• Nếu bệnh nhân không thở, cần tiến hành hồi sức tim phổi (CPR) ngay: ép tim ở giữa lồng ngực với tần số khoảng 100 – 120 lần/phút, độ sâu khoảng 5cm. Nếu có kỹ năng, có thể kết hợp thổi ngạt theo tỷ lệ 30 lần ép tim – 2 lần thổi ngạt. Nếu không, chỉ cần ép tim liên tục cũng đã rất có ý nghĩa.
• Nếu bệnh nhân còn thở hoặc hồi phục, nên đặt nằm nghiêng an toàn (ưu tiên nghiêng trái), nới lỏng quần áo và theo dõi cho đến khi có hỗ trợ y tế.

Những sai lầm nguy hiểm: Cạo gió, bấm huyệt, cho uống nước/thuốc

Pv: Thưa bác sĩ, nhiều người có thói quen cạo gió, bấm huyệt hay cho uống nước khi bị ngất. Điều này có nguy hiểm ra sao?

BS.CKI Nguyễn Hữu Vịnh: Thực tế, những biện pháp như cạo gió, bấm huyệt, cho uống nước… không có giá trị trong cấp cứu và tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Thứ nhất, làm mất “thời gian vàng” để cấp cứu, đặc biệt trong các trường hợp đột quỵ hoặc ngưng tim.

Thứ hai, có thể gây hại trực tiếp: cho uống nước khi bệnh nhân đang bất tỉnh có thể gây sặc, dẫn đến viêm phổi hít hoặc thậm chí ngưng thở.

Ngoài ra, các thao tác không đúng cách còn có thể gây chấn thương hoặc nhiễm trùng. Do đó, những phương pháp này hiện nay không được khuyến cáo trong y khoa.

Đừng chờ người khác – vì có thể đó là cơ hội duy nhất

Pv: Nhiều người e ngại vì sợ làm sai khi ép tim. Bác sĩ nghĩ sao về điều này?

BS.CKI Nguyễn Hữu Vịnh: Đây là tâm lý rất thường gặp. Tuy nhiên, trong tình huống ngưng tim, mỗi phút trôi qua đều là sinh tử.

Nếu không can thiệp trong 4 – 5 phút đầu tiên, não sẽ tổn thương không hồi phục. Vì vậy, dù không hoàn hảo, việc ép tim vẫn có thể kéo dài cơ hội sống cho người bệnh.

Hồi sức tim phổi cơ bản là kỹ năng không quá phức tạp và nên được phổ cập rộng rãi trong cộng đồng. Các kỹ năng như tôi có đề cập ở trên, nếu thực hiện liên tục trong thời gian chờ nhân viên y tế đến hiện trường cũng sẽ rất có ý nghĩa với bệnh nhân.

Khi nào cần đưa người bệnh đến bệnh viện?

Pv: Nếu người bệnh tự tỉnh lại thì khi nào cần đưa đến bệnh viện, thưa bác sĩ?

BS.CKI Nguyễn Hữu Vịnh: Trong cấp cứu, chúng tôi luôn xem mọi trường hợp bất tỉnh là nguy hiểm cho đến khi được loại trừ nguyên nhân. Vì vậy, đa số các trường hợp nên đưa đến cơ sở y tế để kiểm tra.

Đặc biệt cần đi bệnh viện ngay nếu:

• Bệnh nhân không tỉnh lại
• Thời gian bất tỉnh kéo dài trên 1 phút
• Có dấu hiệu tím tái, khó thở, mạch bất thường
• Sau tỉnh vẫn lơ mơ, nói không rõ
• Có co giật
• Hoặc bất tỉnh sau chấn thương

Nếu không có bác sĩ tại chỗ, bạn cũng có thể là cơ hội sống của người bệnh!

Như vậy, trong những khoảnh khắc sinh tử, người ở gần bệnh nhân nhất chính là “cơ hội sống” đầu tiên. Chỉ cần một hành động đúng như ép tim kịp thời cũng có thể giữ lại sự sống trong khi chờ đội ngũ y tế đến. Bởi đôi khi, giữa ranh giới sự sống và cái chết, sự khác biệt chỉ là vài phút… và một người dám hành động!

Học và thực hành cấp cứu ngưng tim – ngưng thở luôn cần thiết với tất cả mọi người!

Xin cảm ơn Bác sĩ đã dành thời gian chia sẻ với rất nhiều thông tin hữu ích!

Kim Cương, ảnh: Tuấn Anh