Không chỉ trẻ suy dinh dưỡng, trẻ thừa cân, béo phì vẫn có thể thiếu vi chất dinh dưỡng. Đáng lưu ý, tình trạng này thường diễn tiến âm thầm, với những biểu hiện ban đầu dễ bị phụ huynh bỏ qua. Vậy làm sao nhận biết trẻ có nguy cơ thiếu vi chất, khi nào cần bổ sung và đâu là những sai lầm cần tránh?

BS. CKII Đỗ Thị Ngọc Diệp – Phó Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Việt Nam, Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Thực phẩm TP.HCM chia sẻ những lưu ý quan trọng trong cuộc phỏng vấn dưới đây.

BS.CKII Đỗ Thị Ngọc Diệp – Phó Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Việt Nam, Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Thực phẩm TP.HCM

PV: Thưa bác sĩ, hiện nay nhiều người vẫn cho rằng chỉ những trẻ suy dinh dưỡng mới bị thiếu vi chất dinh dưỡng. Bác sĩ đánh giá thế nào về quan điểm này?

BS. CKII Đỗ Thị Ngọc Diệp: Quan điểm này là chưa chính xác. Trẻ béo hay gầy không phải là tiêu chí để đánh giá trẻ có thiếu vi chất dinh dưỡng hay không. Muốn biết một trẻ có thiếu vi chất hay không, trước hết phải xem xét chế độ ăn của trẻ có cung cấp đầy đủ các vi chất cần thiết theo độ tuổi, giới tính hay không.

Trong thực hành dinh dưỡng, điều đầu tiên là đánh giá khẩu phần ăn. Sau đó mới đến khám lâm sàng. Nếu chỉ đợi đến khi xuất hiện các triệu chứng lâm sàng thì thường đã là quá muộn, vì khi đó tình trạng thiếu vi chất đã kéo dài và có thể đã trở thành bệnh lý.

Ví dụ như khi trẻ xuất hiện các dấu hiệu rõ rệt của còi xương thì thực tế trẻ đã thiếu vi chất trong một thời gian dài. Do đó, cần quan tâm đến hai yếu tố quan trọng: thứ nhất là chế độ ăn có cung cấp đủ vi chất hay không; thứ hai là theo dõi các biểu hiện tổng quát của trẻ như giấc ngủ, tình trạng mệt mỏi, tóc, móng, niêm mạc có bất thường hay không.

Ngoài ra, cần xem trẻ có hay mắc các bệnh nhiễm trùng, bệnh vặt hoặc có những triệu chứng đặc hiệu của thiếu vi chất dinh dưỡng hay không. Vì vậy, nếu chỉ nhìn một đứa trẻ hơi gầy hoặc hơi béo mà kết luận thiếu vi chất là không chính xác. Trẻ thừa cân, béo phì vẫn có thể thiếu vi chất dinh dưỡng, còn trẻ suy dinh dưỡng thì gần như chắc chắn có tình trạng thiếu vi chất đi kèm.

PV: Hiện nay, những vi chất dinh dưỡng nào đang thiếu phổ biến ở người Việt Nam, thưa bác sĩ?

BS. CKII Đỗ Thị Ngọc Diệp: Những vi chất thiếu phổ biến nhất ở người Việt Nam là kẽm và vitamin D. Tỷ lệ thiếu các vi chất này khá cao ở nhiều nhóm tuổi, từ trẻ em đến người trưởng thành và người cao tuổi. Các số liệu cụ thể có thể tham khảo từ các nghiên cứu dịch tễ của Viện Dinh dưỡng hoặc các trung tâm kiểm soát bệnh tật địa phương.

Bên cạnh đó, thiếu sắt cũng khá phổ biến, đặc biệt ở phụ nữ mang thai và trẻ em dưới 5 tuổi. Thiếu vitamin A lại tập trung nhiều ở trẻ em dưới 6 tuổi, vì vậy Việt Nam có chương trình phòng chống thiếu vitamin A và chương trình phòng chống thiếu máu dinh dưỡng.

Ngoài ra, tùy từng nhóm đối tượng có thể gặp tình trạng thiếu canxi, vitamin nhóm B hoặc vitamin K.

PV: Thưa bác sĩ, vậy đâu là những dấu hiệu cho thấy cơ thể đang thiếu vi chất dinh dưỡng nhưng thường bị bỏ qua?

BS. CKII Đỗ Thị Ngọc Diệp: Thiếu vi chất dinh dưỡng thường rất khó nhận biết vì các triệu chứng ban đầu khá mơ hồ. Có một giai đoạn gọi là giai đoạn tiền lâm sàng, khi cơ thể đã thiếu hụt nhưng chưa xuất hiện biểu hiện rõ ràng nên rất dễ bị bỏ qua.

Đến khi xuất hiện các triệu chứng đặc hiệu thì thường các vi chất trong cơ thể đã cạn kiệt và gây ra bệnh lý.

Trẻ thường xuyên biếng ăn

Những dấu hiệu thường gặp nhưng dễ bị xem nhẹ gồm: mệt mỏi, thiếu năng lượng, thiếu sức sống, khó ngủ, giảm khả năng tập trung, giảm sức bền khi hoạt động thể lực, hay mắc bệnh vặt hoặc các bệnh nhiễm trùng khi thời tiết thay đổi.

Ngoài ra còn có các biểu hiện như khó tiêu, đau nhức xương khớp mơ hồ. Ở trẻ em, dấu hiệu quan trọng là chậm tăng trưởng. Chẳng hạn, trẻ đến giai đoạn đáng lẽ phải tăng cân đều đặn nhưng lại không tăng cân trong thời gian dài.

PV: Hiện nay, nhiều phụ huynh chủ động mua vitamin tổng hợp hoặc thực phẩm chức năng cho trẻ sử dụng. Điều này có thực sự cần thiết không thưa bác sĩ?

BS. CKII Đỗ Thị Ngọc Diệp: Việc bổ sung vitamin và khoáng chất có thể cần thiết, nhưng phải chia thành từng nhóm đối tượng cụ thể.

Thứ nhất là nhóm có nguy cơ cao và được khuyến cáo bổ sung theo chương trình của ngành y tế. Ví dụ, trẻ từ 6 đến 36 tháng tuổi được bổ sung vitamin A định kỳ; ở một số địa phương có thể kéo dài đến 60 tháng tuổi. Đây là nhóm nguy cơ nên cần được bổ sung theo hướng dẫn.

Một số trường hợp khác như trẻ có nguy cơ thiếu vitamin D do ít tiếp xúc ánh nắng hoặc trẻ sơ sinh được tiêm vitamin K để phòng ngừa xuất huyết cũng là những chỉ định dự phòng đã được khuyến cáo rõ ràng.

Thứ hai là những trẻ có chế độ ăn chưa đầy đủ hoặc mắc bệnh lý làm tăng nhu cầu vi chất dinh dưỡng. Những trường hợp này cũng có thể cần bổ sung nhưng phải có sự tư vấn của chuyên gia để lựa chọn loại phù hợp.

Điều quan trọng là không nên tự ý bổ sung vi chất dinh dưỡng khi không có căn cứ rõ ràng, bởi việc bổ sung không đúng có thể gây ra những tác dụng không mong muốn.

PV: Những sai lầm phổ biến nhất khi người dân tự bổ sung vi chất dinh dưỡng là gì, thưa bác sĩ?

BS. CKII Đỗ Thị Ngọc Diệp: Sai lầm phổ biến nhất là bổ sung khi không có nhu cầu. Nhiều người hoàn toàn không thuộc nhóm nguy cơ, chế độ ăn vẫn đầy đủ nhưng vẫn sử dụng các loại vitamin hay thực phẩm chức năng với suy nghĩ “uống cho khỏe”.

Sai lầm thứ hai là bổ sung không đúng liều lượng. Dùng quá nhiều có thể gây ngộ độc, còn dùng quá ít thì không mang lại hiệu quả.

Ngoài ra còn có những sai lầm như lựa chọn sản phẩm không phù hợp, uống không đúng thời điểm, sử dụng theo quảng cáo hoặc các thông tin chưa được kiểm chứng. Một số người còn sử dụng kéo dài mà không xác định rõ mục tiêu và thời gian bổ sung.

Bổ sung đa dạng thực phẩm giúp trẻ phát triển tốt hơn!

PV: Cuối cùng bác sĩ có lời khuyên nào dành cho các gia đình để phòng ngừa thiếu vi chất dinh dưỡng ở trẻ em?

BS. CKII Đỗ Thị Ngọc Diệp: Trước hết, khi nghi ngờ trẻ thiếu vi chất dinh dưỡng hoặc muốn bổ sung, phụ huynh nên đưa trẻ đến khám và được tư vấn bởi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có hướng dẫn phù hợp.

Thứ hai, cần tuân thủ đúng chỉ định và hướng dẫn của nhân viên y tế về loại vi chất, liều lượng và thời gian sử dụng.

Thứ ba, khi lựa chọn sản phẩm bổ sung, nên ưu tiên những sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, thương hiệu uy tín và mua tại các cơ sở đáng tin cậy, nơi có nhân sự đủ chuyên môn để tư vấn.

Cuối cùng, sau khi bổ sung cần theo dõi đáp ứng của trẻ để đánh giá hiệu quả và điều chỉnh khi cần thiết. Đây là cách giúp việc bổ sung vi chất dinh dưỡng đạt hiệu quả và an toàn nhất.

PV: Xin cảm ơn BS.CKII Đỗ Thị Ngọc Diệp về những chia sẻ và thông tin hữu ích!

Kim Cương