Ở tuổi 40-50, hay quên, mất tập trung, đang nói bỗng quên ý thường dễ bị cho là do stress, thiếu ngủ hoặc áp lực công việc. Tuy nhiên, nếu tình trạng lặp lại, ngày càng tăng và ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt, các mối quan hệ, đó có thể là dấu hiệu cần được đánh giá về nhận thức.

Nhân Ngày Alzheimer Thế giới 21/9, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện cùng BS.CKI Mỹ Ngọc, Trưởng Đơn vị Sa sút trí tuệ, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ, phân tích những dấu hiệu người trẻ không nên bỏ qua và thời điểm cần đi khám.

Alzheimer không chỉ là câu chuyện của tuổi già

• Nhân Ngày Alzheimer Thế giới 21/9, nhiều người vẫn nghĩ Alzheimer và sa sút trí tuệ chỉ xảy ra ở người cao tuổi. Thực tế, người trẻ có thể mắc Alzheimer hay không, thưa bác sĩ?

BS.CKI Mỹ Ngọc: Alzheimer là một trong những nguyên nhân phổ biến gây sa sút trí tuệ, đặc biệt ở nhóm người lớn tuổi. Alzheimer khởi phát muộn thường được đề cập ở những trường hợp bệnh xuất hiện từ 65 tuổi trở lên.

Tuy nhiên, vẫn có một nhóm ít gặp hơn là Alzheimer khởi phát sớm, tức bệnh xuất hiện trước 65 tuổi. Đây là nhóm không phổ biến nhưng hoàn toàn có thể xảy ra. Một số trường hợp có liên quan đến bất thường về gen, tuy nhiên không phải tất cả người bệnh Alzheimer khởi phát sớm đều có nguyên nhân di truyền rõ ràng.

Điều đáng lưu ý là ở người trẻ, những thay đổi đầu tiên về trí nhớ và nhận thức đôi khi rất dễ bị bỏ qua. Người bệnh có thể nghĩ rằng mình chỉ đang làm việc quá sức, thiếu ngủ, stress hoặc tiếp nhận quá nhiều thông tin.

Không phải cứ “não cá vàng” là suy giảm nhận thức

• “‘Não cá vàng’ ở người trẻ: Đâu là hay quên hông thường, đâu là dấu hiệu suy giảm nhận thức cần đi khám, thưa bác sĩ?”

BS.CKI Mỹ Ngọc: Trước hết, “não cá vàng” không phải là thuật ngữ chuyên môn trong y học mà là cách nói dân gian để chỉ một người hay đãng trí, hay quên.

Trong cuộc sống hiện nay, chúng ta phải tiếp nhận lượng thông tin rất lớn từ công việc, mạng xã hội và nhiều phương tiện khác. Vì vậy, việc giảm khả năng tập trung, chú ý có thể xảy ra. Chúng ta có thể lơ đãng, quên một vài chi tiết hoặc quên mình để đồ vật ở đâu.

Tuy nhiên, nếu lần theo ký ức, chúng ta vẫn có thể nhớ lại được.

Nếu nguyên nhân liên quan đến stress, áp lực công việc hoặc thiếu ngủ và chúng ta điều chỉnh được những yếu tố này – giảm áp lực, bố trí công việc khoa học hơn, sử dụng sổ sách, ghi chú, đặt giờ nhắc nhở, ngủ đủ giấc, có người hỗ trợ – sau đó các triệu chứng cải thiện thì nhiều khả năng đây là biểu hiện giảm tập trung liên quan đến áp lực công việc.

Ngược lại, nếu một người đã được nhắc nhở nhưng tình trạng quên đi quên lại vẫn lặp đi lặp lại, tái diễn thường xuyên, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, công việc cũng như các mối quan hệ trong gia đình và xã hội, đồng thời ngày càng tiến triển thì đó là dấu hiệu bất thường cần được lưu ý.

Đặc biệt, ngay cả khi người bệnh đã ngủ đủ giấc, giảm căng thẳng và có người hỗ trợ nhưng tình trạng vẫn không cải thiện, công việc không còn được như trước thì cần được thăm khám đầy đủ.

Những dấu hiệu “cờ đỏ” không nên bỏ qua

• Cụ thể, những biểu hiện nào ở người trẻ được xem là dấu hiệu cảnh báo và khi nào nên đi khám, thưa bác sĩ?

BS.CKI Mỹ Ngọc: Có những trường hợp một người đang trong độ tuổi lao động, trước đây luôn nhớ những cuộc hẹn quan trọng, những cuộc họp với khách hàng, nhưng bây giờ thường xuyên quên lịch. Nhân viên đã nhắc nhưng vẫn không nhớ và tình trạng này lặp đi lặp lại.

Hoặc trước đây người đó có khả năng tổ chức, điều hành công việc rất tốt, nhưng khi nhân viên trình bày một kế hoạch, họ gặp khó khăn trong việc đánh giá kế hoạch đó tốt hay chưa tốt, cần điều chỉnh gì. Tình trạng này xuất hiện lặp lại trong nhiều cuộc họp.

Một dấu hiệu khác là khả năng định hướng. Có người trước đây thường xuyên di chuyển bằng máy bay nhưng đến một lúc nào đó lại không biết phải tìm quầy check-in ở đâu, lên máy bay không nhớ được chỗ ngồi của mình. Có người bắt đầu đi lạc ở những nơi rất quen thuộc, chẳng hạn con đường hằng ngày đi đến cơ quan.

Hoặc một người vốn làm công việc rất thành thạo nhưng bắt đầu không thể thực hiện những thao tác quen thuộc. Chẳng hạn, một người thợ nấu trước đây vẫn nấu ăn bình thường nhưng bây giờ không thể thực hiện những món ăn quen thuộc; một người lập trình máy tính trước đây sử dụng phần mềm thành thạo nhưng nay lại không thể sử dụng những công cụ vốn quen thuộc.

Những thay đổi như vậy có thể cho thấy người bệnh đang gặp vấn đề ở một hoặc nhiều lĩnh vực nhận thức, chứ không đơn thuần là quên một món đồ hay một việc nhỏ.

Vì vậy, nếu những biểu hiện này kéo dài, lặp lại, ngày càng tiến triển và ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt hoặc các mối quan hệ, người bệnh nên được thăm khám chuyên khoa thay vì chỉ tự cho rằng mình “não cá vàng”.

Tìm đúng nguyên nhân để có hướng can thiệp phù hợp

• Khi một người trẻ đến Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ vì nghi ngờ suy giảm nhận thức, bác sĩ sẽ đánh giá như thế nào? Và người trẻ có thể làm gì để bảo vệ sức khỏe não bộ?

BS.CKI Mỹ Ngọc: Tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ, Đơn vị Sa sút trí tuệ được thành lập với các bác sĩ chuyên khoa Thần kinh. Khi người bệnh đến khám vì than phiền về trí nhớ, trước tiên các bác sĩ sẽ thăm khám chuyên khoa, khai thác bệnh sử và đánh giá các dấu hiệu lâm sàng.

Người bệnh tiếp tục được thực hiện các bài kiểm tra đánh giá chức năng nhận thức, từ đó xác định có suy giảm ở lĩnh vực nào như trí nhớ, khả năng tập trung – chú ý hay chức năng điều hành và mức độ suy giảm ra sao.

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh để tìm nguyên nhân. Xét nghiệm máu có thể giúp đánh giá một số bất thường về chuyển hóa, chức năng tuyến giáp, gan, thận hoặc tình trạng thiếu vitamin. Hình ảnh học sọ não, trong đó có MRI, giúp khảo sát các bất thường cấu trúc não, tổn thương do đột quỵ, teo não, u não hoặc những nguyên nhân khác.

Trong một số trường hợp nghi ngờ Alzheimer, đặc biệt khi bệnh khởi phát sớm, các xét nghiệm chuyên sâu như phân tích dịch não tủy hoặc xét nghiệm gen có thể được cân nhắc khi có chỉ định.

Việc đánh giá toàn diện giúp bác sĩ xác định người bệnh có thực sự suy giảm nhận thức hay không, tìm nguyên nhân và đưa ra hướng điều trị, quản lý phù hợp.

Về phía người trẻ, trước hết cần kiểm soát những yếu tố có thể ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ như stress, thiếu ngủ và các bệnh lý nền. Những người có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu cần kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ này để bảo vệ mạch máu não.

Bên cạnh đó, nên duy trì hoạt động thể chất, rèn luyện trí não thông qua việc học những kỹ năng mới, duy trì đời sống xã hội và đặc biệt là bảo đảm giấc ngủ đủ, chất lượng. Những thói quen này góp phần duy trì sức khỏe não bộ và khả năng nhận thức.

Cảm ơn bác sĩ đã dành thời gian cho cuộc trò chuyện này!

Kim Cương